Bầy Chim Bỏ Xứ - Bầy Chim Hồi Xứ
Tôi đã được hân hạnh đọc lời và nghe nhạc tổ khúc ''Bầy Chim Bỏ Xứ'' ít nhất là cách đây 5 năm, hình như là tác giả gửi cho tôi từ Stuggart? Trong đó có câu ''L'oiseau renait de ses cendres...''
Tôi cũng đã viết bài ca ngợi nó ngay sau đó. Bây giờ được đọc và nghe lại, tôi rất đỗi ngạc nhiên, Phạm Duy đã ít nhất ba lần bỏ xứ, đau khổ tột cùng, chu du bốn phương trời, tám phương Phật, dời nhà dăm bảy lần, đau ốm, nghèo... mà vẫn cứ đem theo cái bầy chim cũng đau khổ như mình, để nhất định tái sinh chúng từ tro tàn. Cái gì làm cho Phạm Duy vượt hết tất cả đau khổ thể chất lẫn tinh thần để hoàn thành tác phẩm cho bằng được? Tôi không biết -- bởi vì ở cái con người phàm tục này có những thành đạt phi phàm. Dường như có một sức mạnh linh thiêng nào hộ trì chăng? Tôi tự hỏi mình như vậy bởi vì những tác phẩm của anh mà tôi đọc, hát, nghiên cứu bắt tôi tự hỏi như vậy. Chưa một người nào làm nổi đến cỡ đó. Tâm đã lớn mà tài lại cao.
Tôi ngạc nhiên nữa là vì Phạm Duy đã buông bầy chim từ khung trời Quốc Gia ra bầu trời không bờ bến. Bầy chim từ thời Lê Lý vượt qua đồi Yên Thế, đã bay qua đầu bức tường ô nhục tan tành để sẽ hồi xứ với đôi cánh xuân, rồi lại trở ra... mông lung.
Khởi soạn 1975, hoàn tất 1985, bổ sung và thu thanh 1990. Những
con số đó cho ta thấy sức làm việc và quyết tâm của anh. Tôi tin
rằng lông cánh đã đủ, anh cho chúng bay, chúng hót...
...tự do là tiếng loài chim...
1. Xã Hội Loài Chim: Xã Hội Loài Người
Phạm Duy thường lấy những con vật, sự vật nhỏ bé trong vũ trụ để làm đề tài, như chuồn chuồn, bướm, dế, cái lá vàng, nhành củi khô, ngọn cỏ, cây lúa v.v... Qua tay phù thủy, tất cả đều có linh hồn. Thì cái bầy chim này cũng vậy, chỉ khác cái là thay vì một ''con'', Phạm Duy dựng lên một xã hội. Ở đây ta thấy cái tài của Phạm Duy: làm những chú chim bình thường thành những con vật phi thường. Có lẽ chưa bao giờ loài chim được tổ chức chu đáo như với bàn tay Phạm Duy. Trước nhất, ta thấy đủ các thứ chim, từ con chích chòe nhỏ bé đến con công đồ sộ trên rừng, từ con chào mào mộc mạc đến con phượng quý phái, từ con chim gõ kiến mơ màng đến con thiên nga xinh đẹp, từ con chim giẻ cùi ăn bẩn đến con chim Tiên chim Rồng linh thiêng...
Phạm Duy đã nhân cách hóa mọi thứ chim, rất gần với tình người, mà không cưỡng ép bản chất cố hữu của từng thứ chim một. Phạm Duy đã tập hợp được tất cả các thứ chim.
2. Phân Ðịnh Giai Cấp Loài Chim
Phạm Duy phân loài chim ra hai ''giai cấp'': giai cấp chim đen và giai cấp chim hiền. Hãy soát từng giai cấp một. Giai cấp đen gồm có những tên nào? Con vẹt, con cú, chim ưng, diều hâu, con ó, kên kên, quạ, chim ác, thần đanh đỏ mỏ... (loại chim này mới có từ sau 75 do Phạm Duy phát hiện và đặt tên).
Giai cấp chim hiền gồm có: chim quốc, chim bằng, chim quyên, chích chòe, chào mào, bồ câu, chim phượng, chim hoàng khuyên, chim ri, chim én, chim nhạn, bồ các, sáo sậu, sáo đen, tu hú, hoàng oanh, bói cá, bồ nông, cò, chim yểng, chèo bẻo, chim uyên, kim tước, thiên nga, gõ mõ, bìm bịp, giẻ cùi, chim Tiên, chim Rồng, chim Hồng, chim Lạc... và chim Thanh. Ta thấy rõ Phạm Duy có lập trường vững vàng khi phân biệt giai cấp chim đen và giai cấp chim hiền. Nhìn chim rất người, lại còn xếp chúng riêng ra. Phải có lăng kính nào, nhất định không phải là lăng kính Mác xít. Ta thấy xôn xao ríu rít cả một xã hội loài chim, nhưng ta cũng phân biệt được chim đen và chim hiền. Bây giờ trong mỗi giai cấp chim, mỗi loại chim đều có bản chất riêng.
3. Bản Chất Chim Ðen và Chim Hiền
Phạm Duy đã rất lô gích khi sử dụng từng loài chim trong việc ''dàn mặt
trận chiến đấu'' mà tôi sẽ đề cập sau này. Trước nhất hãy xem tính
ác của lũ chim đen. Chúng hung hăng, sai áp, nạt nộ, gieo oan,
gieo oán chim ngoan, chúng chuyên quyền chúng làm cho:
Quê nhà tôi ruộng trắng quạ kêu
Quê nhà tôi héo hắt đìu hiu
Là vắng tanh lời yêu
... bình minh lơ láo
...đêm về cú vọ kêu
Trước cảnh điêu tàn của quê hương, cảnh nước mất nhà tan:
Ðỗ Vũ không ngừng kêu mất nước
Con hoàng khuyên cấu cổ chết không hay
Ðỗ Vũ tái sinh thành chim khóc nước
Chim chào mào xao xác giã từ quê hương
Chim Phượng xù lông dưới mưa đông
Chích chòe rúc đầu trên sóng nâu
Hoàng khuyên tiếc nuối
Gõ mõ vẫn còn nuôi giấc mơ... xưa.
4. Mấy Loài Chim Có ''Cá Tính'' Ðộc Ðáo
Con chim Ðỗ Vũ là con chim linh thiêng tượng trưng cho lòng yêu nước của con người. Nó đã đi vào huyền thoại cả vào đời sống: ''Nhớ nước đau lòng con quốc quốc'' bất hủ trong thơ. Ðỗ Vũ chính là linh hồn của tác phẩm cũng là của loài chim. Con người chết đi còn hận chưa cứu được nước đã biến thành chim quốc kêu ra rả đến rách họng mà chết.
Chính tiếng kêu của chim đã biến thành tiếng kèn thúc giục cả đạo
quân chim chiến đấu và chiến thắng trận cuối cùng mà tôi mường
tượng là do đại tướng chèo bẻo chỉ huy. Ông tướng này nhỏ con,
ốm yếu nhưng tinh thần chiến đấu thì vô song.
Phục cho chèo bẻo rất ư hùng anh
Hễ mà thấy quạ, nó rình đánh ngay!
. . . . . . .
...chim chèo bẻo đánh chim đen
Trong cảnh tang thương
... Con chích chòe chìm vào đêm sâu
Con hoàng khuyên cấu cổ chết không hay
Con chào mào líu lưỡi ngọng câm
Ðôi phượng xù lông dưới mưa Ðông
Con gõ mõ còn nuôi giấc mơ (xưa) v.v...
... thì đại tướng chèo bẻo rình đánh chim đen. Chim chèo bẻo đáng được làm gương cho loài chim, nó không sợ chim đen vừa đông vừa ác.
Trong loài vật có con kỳ nhông là con vật thay màu da tùy theo
ngoại cảnh, trong loài người cũng có lắm người có lối sống kỳ
nhông, nhưng loài chim thì không có. Tuy nhiên loài chim có chim
bịp, chim giẻ cùi, chim yểng, chim yến. Phạm Duy dùng bốn thứ chim này
một cách tài tình để nói một vấn đề lớn...
Bìm bịp: Bìm bịp dựa nước nhoi ra.
Giẻ cùi: Giẻ cùi tốt mã dài hơi, ăn gian uống bẩn ai nuôi làm gì.
Chim yểng: Buồn cho con yểng nhát gan.
Chim yến: Yến ơi khạc máu chẳng qua tin người.
Phải chăng Phạm Duy chỉ nói đến loài chim khi đề cập tới tính chất của các con chim này? Ở đây với một nét đặc tả, nhà nghệ sĩ đã dựng nên một nhân vật.
5. Chim Mang Nỗi Buồn và Thù Hận
Từ ngày:
Trời chợt kéo mây đen
Bầy chim buồn bã
Rủ nhau vút bay lên
Lìa cố hương...
ngoảnh nhìn lại thấy:
Quê nhà tôi ruộng trắng quạ kêu
Vắng tanh lời yêu, lời thương mến
Là bầy diều sai khiến lũ kên kên
Thành lũ thần đanh đỏ mỏ chuyên quyền
Nghe bình minh lơ láo vẹt kêu
Ðêm sập về lôi cú vọ theo
Những câu ngắn trên đủ tả toàn cảnh Việt Nam ở bề mặt và tâm trạng con người sau 75. Với những trại tù, với đám chó đen, bò vàng với rào sắt chì gai, với diễn văn láo toét, với hứa hẹn bịp với bộ mặt hung hăng chưa từng thấy ở đâu ngoài Hít Le và với những chiếc thuyền vượt biển nếu nối thành hàng một có lẽ đã dài hơn gấp chục lần bề ngang Thái Bình Dương từ Cà Mau sang Los Angeles. Ðến nay, sau 15 năm trời giải phóng, ruộng vẫn trắng, quạ vẫn kêu, lũ kên kên vẫn bay sập sận trên những núi sọ và lũ thần đanh đỏ mỏ vẫn chuyên quyền dưới bộ lông mới với tiếng kêu của cú cố làm ra giọng hoàng oanh... Bầy chim ra đi sống nhục nhằn, khắc khoải kiếp lưu vong, buồn thương vấn vương tình nhà.
6. Tạo Thêm Những Loài Chim Mới: Chim Tiên, Chim Rồng, Chim Hồng, Chim Lạc
Và trong khung cảnh đen đặc những quạ, ó, diều, kên kên bay lượn khoe khoang móng vuốt thì hàng đàn chim bỏ xứ ra đi, nhưng cũng có con chim ở lại. Chèo bẻo anh hùng bất khuất luôn luôn không sợ hãi và rình đánh quạ đen. Nhưng cũng có con chim tuy không đánh, nhưng quạ đen vẫn sợ, sức mạnh của kẻ yếu vẫn là sức mạnh đáng sợ. Lũ thần đanh đỏ mỏ tưởng mình đã chiếm được cả bầu trời thì xòe cánh trùm cả mặt đất và bắt mọi loài chim hót theo tiếng hót mình. Nhưng chúng lầm, có một loài chim không hót theo chúng. Ðó là con chim Thanh.
Ở đây ta thấy sự tinh vi của tác giả. Chữ Thanh trong ngôn ngữ
Việt vốn đã đẹp, nay được Phạm Duy cho thêm chữ ''chim'' đã trở thành một
loài chim bất tử: chim Thanh!
...Chim ở nhà, chim không hót
Chim nhất định lặng thinh
Dẫu cho chim thèm khóc
Dẫu cho chim thèm cười...
Sự bất hợp tác của chim Thanh đối với Thần đanh đỏ mỏ cũng đáng cho loài chim hãnh diện như hành động chiến đấu của chèo bẻo. Phạm Duy đã cài cả một quả bom vào cho chim chèo bẻo lẫn chim Thanh. Chim chèo bẻo là ai và chim Thanh là ai ? Trong mỗi chúng ta có cả chèo bẻo lẫn chim Thanh. Chúng ta bất hợp tác và chúng ta đánh bằng bất cứ thứ gì: gươm súng, chủ nghĩa, tiếng đàn. Phải chăng Phạm Duy đã hóa đàn ra súng và tiếng hát thành tiếng nổ.
7. Ðơn Sơ như Dân Dao, Tráng Lệ như Nhạc Kịch
Ai cũng nhận ra rằng Phạm Duy đã đem dân ca lên một mức tân kỳ, Phạm Duy như một đóa hoa rực rỡ mọc lên từ mảnh đất dân tộc mà mỗi cánh đều chứa đựng những hạt sương của bốn phương. Thì ở tổ khúc này, một lần nữa, được nhìn thấy điều đó.
Phạm Duy dùng toàn sự tích và ngôn ngữ dân gian, không có một câu nào cao siêu, nhưng ngụ ý rất thâm sâu, không có một đoạn nhạc nào nhiều bè, nhưng nghe nó ta vẫn có cảm giác là một nhạc kịch lớn với những diễn viên hát hai ba giọng một lúc. Sự thực Phạm Duy chỉ dùng quan họ trống quân, cò lả có sẵn trong máu của chúng ta.
Ðúng như tác giả trình bày trong lời nói đầu, Con Ðường Cái Quan có tính chất tả thực, Mẹ Việt Nam có tính chất tượng trưng. Còn Bầy Chim Bỏ Xứ có tính chất ẩn dụ, con chim bìm bịp dựa nước nhoi ra, con giẻ cùi tốt mã dài hơi, con yểng thấy màu đỏ chót đã toan giết mình. Con yểng, con chèo bẻo, con yến nói về ''ai'' ? Mượn một chuyện để nói một chuyện khác, đó là nghệ thuật. Dân tộc Việt Nam vốn tài hoa, đặc sắc về ngón này. Như ở một phím đàn kìm, người nhạc sĩ giỏi nhấn ra đến sáu chữ. Phạm Duy đã nhấn chữ chim ra bao nhiêu chữ ?
8. Tự Hào về Dòng Giống Chim Tiên, Chim Rồng
Bầy chim một nhà tự hào về dòng giống của mình: chim Tiên, chim
Rồng, chim Lạc v.v...
Những cánh chim huyền sử xa vời
Những cánh chim ẩn ngữ Ðông Sơn
Vỗ cánh theo cha
Vỗ cánh theo mẹ
...bay từ Mê Linh, Phù Ðổng, Hoa Lư
Những cánh chim Lê Lý Trần
Những cánh chim Diên Hồng
Bạch Ðằng, Chi Lăng, Yên Thế...
Những cánh chim bay xuyên lịch sử Việt Nam, bay tung ra khắp dân
gian. Loài chim nhỏ bé nhưng nếu không có tiếng hót của chim thì
bầu trời trở nên tang tóc. Bầy chim bỏ xứ cũng không ai vặt được
lông cánh nên chúng vẫn bay, không ai bịt được mỏ nên chúng vẫn
hót, vẫn hát. Chúng hót từ:
Bắc Quang, Bắc Mục về núi Tản
Mở Hội Diên Hồng... mở cõi giang sơn.
Những cánh chim mang cả một lịch sử oai hùng đã ''nối lòng nhân
dân'' và đã làm nên...
... cơn bão không gian
9. Dàn Mặt Trận Chiến Ðấu
Nỗi đau buồn của ''Bầy Chim Bỏ Xứ'' không dìm chết chúng, ngược lại, chúng đứng dậy. Ðau buồn càng lớn sức vùng lên càng mãnh liệt.
Chim Quyên là hồn Thục Ðế...
... không ngừng kêu mất nước
... Chim chích chòe hát giọng âu sầu
... Chim hoàng khuyên trơ trụi trên xứ tuyết
... Ai có nghe đâu giọng hát chim đau
... Nghe đất lung lay đàn đứt tung dây
Chim không cứ mãi đứt hót đau buồn. Con én đã đem tin vui tập hợp
loài chim :
Én bay thấp, nghe được lòng dân
Én bay cao, trông vào thời vận
Én kêu gọi...
Một trời xuân bát ngát trên đường về :
Bầy chim tỉnh giấc
Cùng nghe tiếng thiêng liêng
Từ nơi huyền bí
Nổi lên tiếng chim Tiên
Chim đã vươn lên
Khiến ó, ưng và diều hung hăng :
Muốn đắp xây uy quyền độc tôn
Ðã thấy bơ vơ giữa loài chim (hiền)
Nỗi bơ vơ này còn tệ hại hơn cả sự bại trận: nhục đã đành, lại còn không biết sống với ai. Sống giữa đồng loại mà đồng loại không nhận. Phạm Duy chỉ cho hai tiếng ''bơ vơ'' để mô tả tình trạng cô độc như một tội trạng. Không cần đao to búa lớn, như ''người ta'' vẫn dùng với Phạm Duy.
10. Khúc Hát Khải Hoàn của Ðại Tướng Chèo Bẻo
Nhẹ nhàng dễ thu nhận, rất dân tộc nhưng cũng rất tráng lệ, tổ
khúc này cũng như cuộc chiến đấu của loài chim dưới sự lãnh đạo
tinh thần của đại tướng Chèo Bẻo. Không có đại bác ầm ì, không có
xe tăng lạch cạch, vậy mà chèo bẻo đã đại thắng mùa xuân tuyệt
vời.
Vì hung tợn quá
Và không biết yêu thương
Cũng không cần đao to búa lớn Phạm Duy đã vẽ nên loài chim đen bằng một nét nội tâm: ''Không biết yêu thương'', không biết yêu thương là loài gì? Loài khỉ còn có tình có nghĩa, loài cá còn có bè có bạn, chúng còn biết yêu thương. Chỉ có gỗ đá mới không biết yêu thương: vô tri.
Những kẻ còn lỗ tai để nghe dân nguyền rủa, ắt phải nghe thủng câu này. Trong một ngàn câu chửi Hit-Le tôi nhớ một câu tôi cho là nặng nhất của Ilya Erhenbourg ''Tên cai vô văn hóa'', kẻ vô văn hóa, tuy đã tệ lắm rồi, nhưng có thể còn biết yêu thương, nhưng ở đây bọn thần đanh đỏ mỏ không biết yêu thương, nghĩa là dưới kẻ vô văn hóa, thấp hơn cả súc vật, đau chưa, ưng, ó?
11. Bầy Chim Hồi Xứ, Trở Lại Thôn Ðoài
Vũ (Ðỗ Vũ) đi rồi Vũ lại về
Giặc đến Bồ Ðề thì giặc phải tan
Ðầu cha lộn xuống chân con
Mười lăm năm tròn hết số thời thôi
Bọn thần đanh mỏ đỏ đã hết số, bắt đầu từ lũng Tây sang Bắc mục
sẽ tràn lan đến phía Nam. Mùa xuân sẽ về xứ. Cánh chim bỏ xứ năm xưa
nay hồi xứ :
Xây đắp quê hương
Câu hót hân hoan
Cho mãi xuân sang
... Chim dữ cũng lui chân
Giang san không là riêng rẽ (nhất là không phải riêng của
Thần nanh đỏ mỏ) của lũ chim nào (mà) là chốn vui chung.
Cảnh thái hòa của đất nước được vẽ nên bằng một nét chấm phá thủy
mặc như một bức tranh dân gian:
Bên bờ sông, cá lội
Ðôi bồ câu bú mớm
Nắng rọi vườn thơm
Bầy chim hồi xứ về quê cũ yêu thương
vì hãy nhìn kia:
và nhất định sụp đổ vì:
13. Phạm Duy Vượt Chính Mình :
Tâm Và Tài của Nhà Nghệ Sĩ
Phạm Duy đã vượt Phạm Duy với tổ khúc này. Chỉ xin nhân đây, ghi ra một ý
nghĩ về tác giả. Phạm Duy là con người có quyền nghỉ ngơi và thỏa mãn,
tự hào về sự nghiệp của mình hơn bất cứ nghệ sĩ nào. Anh có quyền
ngủ ngon trên ngọn núi tác phẩm của anh, nhưng không, anh luôn
luôn lao động cật lực trong chiều hướng tiêm mãi lòng yêu nước và
chí căm thù địch vào mạch máu của dân tộc Việt Nam và cũng cho
chính anh. Ðó là một việc làm khó khăn, nhưng rất cao đẹp nhưng
anh đã thành công lớm. Bài ''Lời ca dân chủ món quà tự do'' ra đời
có 2 tuần lễ, thì Mandella được phóng thích. Tổ khúc ''Bầy Chim Bỏ Xứ'' có
chương Bầy chim hồi xứ (chương 17) là một tiên tri mới? Nó được
viết bằng máu của Ðỗ Vũ - Ðỗ Vũ Phạm Duy trong suốt 15 năm -- và nay thì:
''Một trời xuân bát ngát trên đường về!''
Trong bỏ xứ hy vọng hồi xứ, qua màn nước mắt đã thấy nụ cười,
giữa mùa đông đã quyết đoán mùa xuân tới, trong tro tàn đã nghĩ
đến mầm tái sinh, ở cõi trần gian này đã mấy ai?
Xuân Vũ, Lê Mỹ Hương
Dựng xong mùa xuân mới rồi chim sẽ bay tung
Bay khắp dương gian trong nỗi vui chung
Tường ô nhục đã tan tành
Màn sắt ô danh đều đã rung rinh
Chim đã vươn lên...
Trở Về Tổ Khúc
Trở Về Phạm Duy Tổng Quát