Tác Dụng Họp Ðàn từ Bầy Chim Bỏ Xứ
Tập nhạc công phu và đẹp đẽ trong tay quý vị đây, chính là kết tụ của rất nhiều bàn tay đóng góp, mà những vòng tròn chữ ký vô giới hạn, với tên của Phạm Duy ở giữa và từ từ xoay chung quanh mở rộng dần... là tên những người tiên phong trong việc góp sức cùng Phạm Duy, trong việc đưa tác phẩm siêu việt Bầy Chim Bỏ Xứ đến từng người nghe, người đọc...
Tất cả đều tự nguyện đóng góp, trước tiên, khi mới đến, họ chỉ vì lòng yêu mến cá nhân nhạc sĩ Phạm Duy, nhưng sau khi tác phẩm Bầy Chim Bỏ Xứ, họ hiểu là, việc làm của họ có giá trị cao xa hơn là việc bày tỏ lòng mến mộ người nghệ sĩ đã cống hiến cuộc đời cho nền âm nhạc Việt Nam. Bởi vì, Bầy Chim Bỏ Xứ, tự nó có một giá trị vượt bực, một tầm nhìn sâu sắc về lịch sử và huyền sử, một diễn đạt tài tình về thân phận người Việt Nam qua một cơn phong ba của nước nhà, và về ý chí bất khuất của người Việt yêu hòa bình tự do...
Một trong những sáng tạo tài hoa của Phạm Duy trong Bầy Chim Bỏ Xứ, là
nói lên
được sứ mệnh ''truyền đạt'' của thi văn và ca nhạc qua vai trò của
chim én chim nhạn:
Nhạn xanh và én thì đưa những tin êm...
và...:
Én kể cho nghe nhạn kể cho nghe...
Những cánh chim én chim nhạn uyển chuyển, bất khuất, thách đố
hung bạo, hết lòng thực hiện sứ mạng truyền đạt của mình, nghe
ngóng và đem về mọi nguồn tin, để tạo thành thứ ánh sáng tin
tưởng mới, soi rọi cho mọi người:
Én bay thấp nên không sợ diều hâu
Én bay cao không khi nào gặp nạn...
Én bay thấp nên nghe được lòng dân
Én bay cao nên trông vào thời vận
Én kêu gọi bao chim bạn cùng nghe
Một trời xuân đã bát ngát trên đường về...
Phạm Duy đã dùng én và nhạn làm một gạch nối liền -- tài tình -- cho
phần chuyển khúc trong tác phẩm Bầy Chim Bỏ Xứ, và cũng là một gạch nối,
giữa hố thẳm và núi cao, giữa bóng đen và ánh sáng... Én và nhạn
nơi đây là thông đạt, là tri thức, là hiểu biết, là niềm tin và là kết hợp.
Chính bản sắc của tác phẩm Bầy Chim Bỏ Xứ, là thể hiện vai trò của én và nhạn trong giai đoạn chuyển mình này của lịch sử. Chính vì ý thức được điều đó, người ta lần lượt thấy, những nhà thơ, nhà văn, nhà báo, họa sĩ... đã lần lượt đóng vai én và nhạn, góp tay vào việc đưa nỗi lòng của hoàng khuyên Phạm Duy đến mọi giống chim lành và cả chim ác, trong và ngoài nước...
Những dòng ghi vội dưới đây là một số kỷ niệm đầu tiên trong sự góp phần -- chưa từng thấy -- nhằm phổ biến đại tác phẩm -- chưa từng có -- của Phạm Duy đến tay người nghe, người đọc. Những vòng nhỏ đó đang được lan rộng dần... Washington D.C., San Jose, Pháp quốc...
Trong căn phòng riêng của Phạm Duy tại Midway City, thành phố mà người nhạc sĩ này đã đổi tên thành ''Thị Trấn Giữa Ðàng'', những người cầm bút đang miên man theo tiếng nhạc huyền hoặc, những lời ca dao ẩn dụ, những giọng hát cao vút, những câu sấm tiên tri...
Ðây không phải là một sinh hoạt văn nghệ tổ chức quy mô, thường đem lại cảm giác nhàm chán trống trải trong lòng người, đây là một buổi sinh hoạt văn nghệ bỏ túi, nhưng đầy ý nghĩa, đã để lại trong lòng người tham dự ít nhiều cảm giác tươi sáng và hy vọng, cảm giác ngút ngàn của một sự ra đi của loại chim theo gió loạn đổi mùa, cảm giác hồi hộp của tiếng cánh đập vào không gian khi chim lành sắp đáp về tổ cũ... Bầy chim xa xứ, bầy chim hồi xứ...
Giọng ca hiếm quý của Vũ Anh và Kim Tước bay theo tiếng nhạc siêu thoát của hành trình một bầy chim thiêng... Thân phận của người Việt Nam đang bị lưu đày tại quê nhà và tại hải ngoại, bị khơi động trong tâm thức không chịu đầu hàng của Phạm Duy.
Trong căn phòng nhỏ ấy, Phạm Duy lần đầu tiên ''khoe'' một trường ca mới: TỔ KHÚC BẦY CHIM BỎ XỨ. Phạm Duy không gọi là trường ca mà là ''tổ khúc''. Ðây là một công trình lớn lao, kết tụ tất cả những tinh hoa của một đời sáng tạo ''nổi trôi theo vận nước'' của Phạm Duy, người đã được xưng tụng là ''thiên tài âm nhạc'' của Việt Nam.
Quây quần trong căn phòng ấm cúng ấy, có Họa sĩ Hồ Thành Ðức, Họa sĩ Bé Ký, Nhà thơ Trần Dạ Từ, Nhà văn Ðỗ Quý Toàn, Họa sĩ Nguyễn Việt, Nhà Dân tộc học Ðào Mộng Nam... Những người này đã khởi ký vòng chữ ký lưu niệm đầu tiên với Phạm Duy. Và rải rác, độc giả sẽ còn nhìn thấy nhiều vòng chữ ký khác nhau dù không được nhắc đến trong bài viết này.
Người ta chưa bao giờ thấy Phạm Duy yêu nhạc của mình như thế, có lẽ vì đây là trường ca cuối cùng của đời ông, mà ông đã bỏ nhiều tâm huyết nhất để sáng tạo. Mất trên mười hai năm trời để hoàn thành một tác phẩm lớn khác. Hơn nữa, vận nước đã xoay vần nghiêng ngả đến tột cùng, mới đánh động nỗi lòng người nghệ sĩ mà sáng tạo ra một công trình tầm vóc siêu việt như thế. Với hoàn cảnh đó, lại thêm thân già bệnh hoạn, người ca nhân lão thành này ắt không thể cống hiến nhiều hơn... Những linh cảm và những xúc động sâu xa ấy, có lẽ đã giúp Phạm Duy xuất thần trong những lời ca đầy tính chất tiên tri.
Nhìn thấy được điểm này, Họa sĩ Bé Ký xúc động, mang giấy bút ra vẽ cho Phạm Duy hai bức chân dung, ngay tại chỗ, nét xuất thần đã lột tả trót lọt đôi mắt đạo của người mẫu già.
Ðào Mộng Nam nhìn thấy được tầm vóc to lớn của Tổ khúc, anh nói rằng Tổ khúc này không phải riêng của Phạm Duy, mà đã trở thành của dân tộc, nó ''có giá trị văn chương và đạo trước khi có giá trị âm nhạc...''
Với những cảm xúc đột xuất ngay trong lần nghe đầu tiên Tổ khúc Bầy Chim Bỏ Xứ đó, chan hòa với lòng yêu mến người nhạc sĩ tài hoa một đời dâng hiến cho âm nhạc, cho tình yêu thương và vận nước... người ta cảm thấy cần phải làm một cái gì cho bớt đi mặc cảm nợ nần đối với Phạm Duy. Cái món nợ tinh thần này ngày càng thành rõ rệt. Chúng ta hàng ngày hát nhạc Phạm Duy, chúng ta hàng ngày nghe nhạc Phạm Duy... đó là tim óc của một kiếp... chim Phạm Duy.
Những ngày cuối đời, Phạm Duy xứng đáng nhận những cảm tình nồng nàn của bằng hữu và người yêu nhạc. Hồ Thành Ðức, Lê Chi và Thái Bá đã tặng ngay cho Phạm Duy những bức tranh chim. Hồ Thành Ðức tặng bức ''Ngàn Cánh Chim'', Thái Bá đã tặng bức ''Chim Hồng Lạc'' và tranh vẽ đầy ý nghĩa nơi bìa bao, Lê Chi với bức ''Chim Bỏ Xứ'', rồi Hà Quốc Huy... Ðào Mộng Nam viết về ý đạo trong Tổ khúc, và Xuân Vũ đã viết và ví Phạm Duy như một ''đại tướng chèo bẻo'' oai hùng... Tất cả những chất liệu nói trên đã được in lại đầy đủ trong tập này, trên tay bạn đọc. Phải kể đến một cách đặc biệt về sự cố gắng của học giả thi sĩ Ðào Mộng Nam, vì lòng yêu bằng hữu, đã bỏ ra hơn ba tháng trời để phối hợp cho tác phẩm thành hình.
Người làm văn nghệ không mấy ai được vinh hạnh này, nhất là sự bày tỏ cảm tình một cách tự nhiên và tự nguyện. Ðó cũng được coi là những tiếng hát họa đã làm nên âm thanh của Bầy Chim Bỏ Xứ.
Tiếng kêu của ba mươi sáu làm chim trong Tổ khúc Bầy Chim Bỏ Xứ đã như một luồng sóng ngầm, lan dần đến từng nhóm nhỏ yêu nhạc. Ðặng Ðình Khiết, chủ nhiệm tập san Xác Ðịnh, Virginia, trong kỳ về thăm bằng hữu tại California, đã yêu cầu một đêm nghe nhạc Bầy Chim Bỏ Xứ. Ðây mới là tuần lễ thứ ba sau khi Phạm Duy góp nhặt hết vốn liếng để in xong cuốn băng demo, đã có ba lần sinh hoạt về tổ khúc này. Lần này, đáp lại lời yêu cầu của Ðặng Ðình Khiết và thân hữu của anh, như ông bà Bùi Tốn, giám đốc trường điện toán MTI, anh Trần Vịnh, ký giả H. T., nhà văn Lê Bửu Tấn, Thân Trọng Mẫn, Hoàng Ðạo Thế Kiệt, Chi Lan (Pháp quốc), v.v... và khoảng ba mươi người yêu nhạc.
Phạm Duy đã đến, cho nghe băng, và giải thích thêm về khía cạnh nhạc thuật của Tổ khúc, nhất là tinh thần ái quốc và tranh đấu trong Tổ khúc. Về nhạc thuật, chẳng hạn, phương thức dùng tiếng sáo Nhật Bản để bắt chước tiếng sáo mèo, dùng tiếng trống mới để thay âm thanh tiếng trống đồng Ngọc Lũ ngàn xưa... Như làm thế nào để giọng ca kiểu Tây phương của Vũ Anh uốn nắn để trở thành opéra Việt Nam qua ca dao dân tộc. Phần làm xúc động khán giả, chính là tâm sự của Phạm Duy, một người đã gắn đời mình, như một ca nhân, ''khóc cười theo vận nước nổi trôi'' và tự xem mình là con chim Quyên đã tự ''cấu cổ chết'', đã ''thổ huyết ra'' vì đau lòng mất nước... Cũng như, lần đầu tiên, Phạm Duy đã giải thích ý đạo Việt và ý tranh đấu nằm trong lời ca. Bầy Chim Bỏ Xứ, hay là bầy chim hồi xứ, được gió mùa sẽ trở lại đuổi lũ chim hung bạo cứu chim lành. Bầy chim huyền sử Hồng Lạc, vút bay cao, từ tận tâm hồn của mỗi một con chim Việt, bay vút không gian, thách đố thời gian... Và trận chiến cuối cùng này, như Phạm Duy tiên tri ''chính dân tộc đã chiến thắng''.
Ðể trả lời đề nghị của cử tọa, đưa ra ý kiến mở rộng những buổi sinh hoạt bỏ túi này trở thành sinh hoạt lớn, quy mô hơn, giới thiệu Tổ khúc lớn lao này đến quần chúng, nhạc sĩ Phạm Duy cho biết đó là ước vọng của ông nhưng điều kiện quá khó khăn trên đất người. Phạm Duy tâm sự rằng, nếu ai tổ chức được thì ông sẽ sẵn sàng đến dù cho tuổi già sức yếu. Tuy nhiên ra công chúng thì cần có một ban nhạc lớn gồm hàng trăm lớn gồm hàng trăm ca nhạc sĩ, đòi hỏi một sự luyện tập lớn... nhưng điều kiện ở hải ngoại này hoàn toàn không cho phép việc mà chính nhạc sĩ vô cùng ao ước đó...
Thực ra, trong thâm tâm bất cứ một nhạc sĩ nào cũng muốn tác phẩm của mình được trình bày rộng rãi trước công chúng, chắc chắn là Phạm Duy cũng không ngoại lệ, nhưng điều kiện sức khỏe và khả năng không cho phép. Ông chỉ muốn một điều đơn giản là cuốn băng được in ra thành nhiều bản đi kèm với một cuốn sách có lời hát và nốt nhạc, tranh vẽ, cùng với bài viết giới thiệu, nhận định và phê bình tác phẩm Bầy Chim Bỏ Xứ của càng nhiều người nghe càng tốt. Chấp nhận ngay cả những ''lời chửi rủa''...
Hơn ai hết, Phạm Duy ý thức được tác dụng ''kết hợp'' bằng nhân bản và lịch sử trong Tổ khúc này, cho nên rất ước mong được bầy én bầy nhạn đóng góp gởi tiếng của mình về đến tận quê hương... Không thể chỉ có Dương Thu Hương, Trần Mạnh Hảo, Nguyễn Huy Thiệp... mà phải có mặt của Phạm Duy...
Năm 1990, Việt cộng đã chính thức lên án Phạm Duy trong công tác ''chuyển lửa về quê nhà'', cùng với nhiều nhà văn nhà báo khác. Trong khi đó, giấc mơ đơn giản nói trên có phần khó khăn đối với người nhạc sĩ già này. Hai cuốn ''Hồi Ký Thời Thơ Ấu'' và ''Thời Kháng Chiến'' của ông cũng đã về đến Việt Nam, đến tay Văn Cao và Nguyễn Văn Linh, bạo quyền cảm thấy ngứa ngáy khó chịu...
Sức mạnh của âm nhạc trong công cuộc đấu tranh có một mãnh lực lớn lao, nó đi vào tiềm thức dân chúng lúc nào không hay. Người ta nhớ lại một thời tình ca Trịnh Công Sơn, đã ru ngủ người dân Nam một cách dễ sợ. Cả một thế hệ sinh viên học sinh đã ngủ gà ngủ gật bên tách cà phê đen, phi theo tiếng nhạc phù thủy.
Bầy Chim Bỏ Xứ của Phạm Duy thì trái lại, có thể sẽ là tiếng
trống trận của những chiến sĩ tranh đấu cho tự do dân chủ ở Việt
Nam:
Lặng nghe đây con chim Hùng, đây con chim Việt!
Hỡi những cánh chim huyền sử mơ mòng
Những cánh chim lịch sử oai phong bảo vệ non sông
Lặng nghe đây con chim Hùng, đây con chim Việt!
Hỡi những cánh chim mở hội Diên Hồng
Những cánh chim Hồng Ðức hân hoan mở cõi giang sơn
Những cánh chim trên Bạch Ðằng Giang
Những cánh chim vui cảnh Tao Ðàn
Lướt gió bay qua miền Chi Lăng
Hót líu lo trên đồi Yên Thế
Những cánh chim nối lòng nhân dân
Khiến ó ưng và diều hung hăng
Muốn đắp xây uy quyền độc tôn
Ðã thấy bơ vơ giữa loài chim!
Hoàn tất tác phẩm này, Phạm Duy đã làm quá trọn vẹn sứ mạng của một ''kiếp ca nhân'', hết lòng ''ca hát cho tình yêu''. Những thứ tình yêu đẹp đẽ nhất của loài người, trong đó có tình yêu nước đã được Phạm Duy thăng hoa đến tột đỉnh. Cả một dòng ngàn năm huyền sử và lịch sử dân tộc cuồn cuộn dấy sóng trong lời ca tiếng nhạc, và trong đó, chim hoàng khuyên nhỏ bé mong manh Phạm Duy, một đời người ngắn ngủi, đã tái sinh từ đống tro tàn của chính mình, để thành vĩnh cửu trong dòng âm thanh của dân tộc.
Những én và nhạc sẽ tiếp nối công tác của hoàng khuyên, cho đến
ngày nào,
Xuân vừa mới mon men trên chốn quê hương
sẽ trở thành...
Một trời xuân đã bát ngát trên đường về!
Vi Thuấn
Trở Về Tổ Khúc
Trở Về Phạm Duy Tổng Quát