Trần Dạ Từ
Bầy Chim Bỏ Xứ
Tái Sanh từ Xác Tro của Chính Mình
Chim quyên, loài chim của tình yêu chung thủy, thổ máu tươi, một đêm
chim chết. Chim phượng, loài chim của phẩm giá cao quý, xù lông dưới
mưa Ðông và khi tuyết rơi tung, chim chết trên sông. Chim hoàng khuyên,
loài chim của tiếng hót cao đẹp và cái đẹp, khi bỏ xứ đi xa, không còn
ai nghe hót nữa thì chim khổ đau, cấu cổ chết không hay.
Con chim Việt mang tên Phạm Duy, 15 năm bỏ xứ, như chim lạc tổ, như
ma lạc mồ, trước cái chết tức tưởi của tình yêu, phẩm giá và cái đẹp, tự
hỏi :
Ta đứng đâu đây, đàn mốc trên tay
Nghe đất lung lay, đàn đứt tung dây
Bằng cách nào, với chừng đó chết chóc, tiếng hát của bầy chim bỏ
xứ, sau cùng, lại vẫn họp thành một tổ khúc bất tử ?
L'oiseau renait de ses cendres = chim quyên tái sinh trên xác tro
của mình. Phạm Duy trả lời vậy, khi viết lời giới thiệu cho tổ khúc
của mình, mùa Hạ 1985.
Tái sinh. Ngon ơ mà trúng phóc.
Nghe Phạm Duy trong Bầy Chim Bỏ Xứ, tôi nhớ một người :
cố văn sĩ Nguyễn Ðức Quỳnh tại Saigon 1959.
Ông Quỳnh hỏi :
-- Từ, nhạc Phạm Duy, đố cậu đoán tớ thích bài nào ?
Ðáp mò :
-- Chắc bài LỮ HÀNH.
-- Chỉ mới gần đúng. LỮ HÀNH là bài thứ nhì. VIỄN DU mới là bài
thích nhất.
Nhà văn họ Nguyễn, với Phạm Duy, như Bá Nha Tử Kỳ. Giữa hàng
trăm giai điệu lả lướt của Phạm Duy, khi chọn hai khúc hát cùng đề tài
ra đi, cùng âm thể do trưởng không biến cung hoa mỹ, phải
chăng ông Quỳnh đã phần nào cảm thấy đây chính là con đường bạn
ông sẽ còn phải tiếp tục, trong cô đơn, khổ ải, khi ông không còn nữa.
LỮ HÀNH là nhịp đi giữa hai bờ tử sinh :
Người đi trong dương gian
Nhịp xe uốn vòng tử sinh
Bánh xe tang ngoại ô
Chiếc nôi trong vườn hoa...
Cái chết, sự sống ở chung một nhịp bước, Phạm Duy đã chiêm nghiệm
điều này từ lâu. Sự tái sinh từ chết chóc của Bầy Chim Bỏ Xứ,
với ông, đâu có gì bất ngờ. Vậy mà phải mất tới mười lăm năm luôn luôn moi
tập bản thảo đã úa vàng ra để tìm cách sửa đổi và hoàn tất nó. Tôi khổ
sở vô cùng, Phạm Duy thú thật vậy. Hoá ra chiêm nghiệm không mỏi
mệt về sự chết để từ đó sáng tạo ra sự sống, như Boris Pasternak từng
viết, là một chuyện. Tự bước qua cái chết của chính tâm hồn mình,
chính đất nước mình, để tái sinh trên xác tro của chính mình, lại là
chuyện khác.
Bài VIỄN DU mà cố văn sĩ Nguyễn Ðức Quỳnh yêu thích hơn cả
bài LỮ HÀNH, cũng chung một đề tài : ra đi. Cả hai đều là những ca
khúc Phạm Duy đã viết trong những năm 50, nhưng lời ca và bước
đi giai điệu ở cung trưởng của bài sau hình như tươi tắn, khinh khoái
hơn :
Ra khơi biết mặt trùng dương
Biết trời mênh mông
Biết đời viển vông
Biết ta hãi hùng...
Chuyến viễn du thời thập niên 50, khi nước mắt mới có một nửa, nhìn
lại, vẫn còn thấy :
Có những núi mờ, đứng mãi ngóng chờ
Chờ người về đầu non trắng xóa...
Bầy Chim Bỏ Xứ, hai mươi năm sau ra đi trong giông bão. Con
chích choè bị ném đá lộn cổ. Con chào mào sứt trán trụi lông vì dao
chém. Tất cả, chúc đầu vào biển sóng, chìm vào đêm sâu. Chỉ còn
con hoàng khuyên không ngưng hát chiêm bao trước khi cấu cố chết.
Mười năm khổ sở với tập bản thảo úa vàng. Xác chết chim khuyên, chim
phượng, hoàng khuyên... đông giá trong góc hồn. Bằng cách nào, bầy
chim bỏ xứ tan tác, chết chóc ấy tái sinh và cất cánh thành bầy chim
hồi xứ cho mùa Xuân đang tới ?
Mời nghe Phạm Duy, như chúng tôi.
Tái sinh từ xác tro của chính mình
Ðầu tháng tư 1975, khi hai anh em ngồi lê la trên nần ngôi nhà cũ của
Phạm Duy ở ngõ Chu Mạnh Trinh, Phú Nhuận, tôi đã nghe ông hát
câu thơ chim quyên từ độ bỏ thôn Ðoài. Hai anh em, mười
mấy năm, kẻ tù đầy, người trôi dạt. Câu hát nghe ngày nào, với nhạc
đề đơn giản ở do trưởng, tôi hiểu sẽ không lúc nào chịu buông
tha người đã hát lên nó.
Với hồi ký Phạm Duy thời Cách Mạng Kháng Chiến, năm 1989, khi hai
anh em chưa gặp nhau, tôi đã đọc và viết Phạm Duy Vẫn Ở Thôn
Ðoài. Câu hát ngày nào từ quê nhà, đã được Phạm Duy tiếp tục.
Bầy Chim Bỏ Xứ mười lăm năm tròn, đang vỗ cánh hồi xứ.
Hai anh em gặp nhau. Bây giờ nghe lại Bầy Chim Bỏ Xứ, tôi
gặp thêm Phạm Duy một lần nữa : Phạm Duy bẩy mươi, Phạm Duy tám
mươi, Phạm Duy trăm tuổi, Phạm Duy nghìn tuổi. Không hề gì, ở
thôn Ðoài quê cũ, mọi đôi lứa tình nhân tương lai sẽ còn gặp Phạm Duy,
như tối hôm nay. Ông ta đã biết cách tái sinh. Ông ta sẽ còn tái sinh mãi,
trong tiếng chim hót khổ đau hay hoan lạc.
Tái sinh từ xác tro của chính mình
Nói nghe ngon ơ. Làm không phải dễ. Tâm hồn chúng ta, đất nước chúng ta,
biết bao nhiêu cái xác khô cứng vẫn nằm chình ình đó, chưa hề được
dọn dẹp. Hãy lôi mớ xác chết khô cứng ấy ra. Ðốt chúng thành tro.
Tâm hồn và đất nước hóa sinh từ xác tro oan nghiệt của chính mình.
Bầy Chim Bỏ Xứ lên tiếng nhắc chúng ta điều ấy.
Tái sinh từ xác tro của chính mình
Nguyễn Ðức Quỳnh mất trước 1975 ở quê nhà. Ông đang
lắng nghe và chờ gặp bạn cũ. Vũ Hoàng Chương, Nguyễn Mạnh Côn,
Hồ Hữu Tường, Hiếu Chân, và biết bao cánh chim khác, từ sau 75,
chết trong tù đầy, trên rừng, dưới biển. Họ cũng đang lắng nghe và
chờ gặp. Tất cả những con chim đã chết vì tự do, phẩm giá và cái đẹp,
đều tái sinh và vỗ cánh trong tổ khúc này.
Trần Dạ Từ
El Toro, 19-08-90
ngày tưởng nhớ
cố thi sĩ Vũ Hoàng Chương
Trở Về Tổ Khúc
Trở Về Phạm Duy Tổng Quát