Phạm Duy với
Huyền Thoại Tự Do
và Hòa Bình trên Quê Hương
Kiếp người trăm năm không là mấy. Kiếp nghệ thuật dầy hơn. Nhưng niềm tin và hy vọng thì không có tuổi: hiện hữu, với con người đã đành, hiện hữu với cả cỏ, cây, hoa, nắng, khi con người không còn trong vũ trụ.
Phạm Duy tạo dựng nhiều huyền thoại: huyền thoại kháng chiến, huyền thoại mẹ Việt Nam, huyền sử ca... trong âm nhạc để đôi khi phá đổ huyền thoại trong cuộc đời, nhưng Phạm Duy không cần tạo dựng niềm tin và hy vọng trong âm giai: Phạm Duy là niềm tin và hy vọng.
Phạm Duy, người lữ hành rảo bước trên một lộ trình vô tận: lộ trình tin tưởng. Gần nửa thế kỷ nay, Phạm Duy nhặt nhạnh những mảnh vụn của tâm hồn nổ bung trên lằn trái phá, bùng vỡ bên những xác người, vá víu thành những cánh diều hy vọng, tung gió, bồng cao, cho nhạc ''Chắp cánh bay lên, dù là nhạc buồn'' để dưỡng nuôi cuộc sống.
Từ những ngày xa xôi của Một mùa thu năm qua cách mạng tiến ra đất Việt, Phạm Duy đã hát:
Tôi cùng anh
Ta tranh hùng chờ ngày Hòa Bình...
Mặc chiến tranh, mặc hoang tàn, đổ nát:
Ðường ta, ta cứ đi!
Nhà ta, ta cứ xây!
Ruộng ta, ta cứ cày đợi ngày.
Ngày mai, bao ấm no
Diệt xong quân Pháp kia,
Cười vang ta hát câu Tự Do!
(Nhạc Tuổi Xanh)
Ðối với Phạm Duy, hy vọng không phải là huyền thoại. Hy vọng tiềm ẩn, nương náu trong ta như tình yêu, rồi một ngày nào đó tên mảnh đất tha hương, trong buổi hoàng hôn của cuộc đời, hay một chiều biên khu xa tắp, trong đớn đau tuyệt vọng của chiến tranh, hy vọng trồi lên như tình yêu chớm nở không đợi thời, đợi lúc.
Biên khu u ù u!
Biên khu u ù u!
Nghe đồi thông khuyên nhau mong chờ
Người lên chốn đất thiêng rừng xa
Sống THANH BÌNH cuộc đời khoai sắn ngô.
(Ðường Lạng Sơn)
Chim là biểu tượng của Thanh Bình, thực tại của gần trọn nhân loại, ảo ảnh của dân mình:
Làm sao chắp cánh chim ngàn
Nhìn Trung, Nam, Bắc kết hàng mến nhau.
(Tình Ca)
Chim là biểu tượng của Tự Do, nhưng từ bao vạn kỷ, chim luôn luôn bị loài người săn bắn, đàn áp, giam hãm, bằng tất cả khả năng, thú tính của con người. Phạm Duy muốn đưa chim bay bổng trên vùng khí quyển nhỏ hẹp của kiếp nhân sinh để nhập vào trùng khơi bao la của vũ trụ:
Chim, chim, chim ơi!
Chim, chim, chim ơi!
Thấy, thấy thấy chim không một lời
Biết, biết biết chim yêu cuộc đời
Ðời, đời độc lập! Ðời, đời tự do!
Một vùng trời xanh mây trắng xóa...
(Chim Lồng)
Thế giới âm thanh của Phạm Duy qua bao thăng trầm biến đổi trên quê hương rã mầu tang thương và tội ác, vẫn muốn vươn lên trên tất cả tội lội của con người, quyến lấy loài chim, ôm chim lướt đi, lướt đi, đến tận khung trời bỏ ngỏ, quang độ chan hòa, âm độ nồng ấm, thiết tha, sắc độ rực rỡ, huyền ảo của những buổi bình minh mặt trời chưa thức giấc: tôi gọi là vùng Tự Do, Hòa Bình: viễn tượng hạnh phúc trên quê hương.
Tổ Khúc Bầy Chim Bỏ Xứ đến với người nghe vừa như một nhân chứng; vừa là nguyện ước của người nghệ sĩ trước dòng cuồng lưu của lịch sử; vừa là hoài vọng của một đời người, sinh ra, triền miên trong chiến tranh, ước muốn sẽ kết thúc trong lòng quê hương Hòa Bình, Tự Do và Hạnh Phúc.
Từ những âm giai đầu, bắt nguồn trong nhịp bước lãng du của dân tộc Việt:
Chim Quyên từ độ ở quê nhà
Chim là hồn Thục Ðế nghìn xưa
Lìa cố hương nhục nhằn nơi xứ Bắc
Hồn tìm về đậu chót cành Nam.
Ðàn chim dời xứ lướt cánh tung bay trên thăng trầm dâu bể của giải đất cành Nam qua những mùa xuân đầm ấm rồi truân chuyên luân lạc dưới mưa sa, bão táp, chia rẽ, phân qua của dòng đời, thức dậy trong một buổi.
Bình minh mà mờ ảo ánh sao rơi
Tỏa cánh diều đưa nắng vào đêm tối
Cánh nặng chim Bằng đè xuống tim tôi.
Vũ trụ âm thanh của Phạm Duy hơn bao giờ hết ấp ủ thi thể quê hương, tan loãng trong thảm trạng của dân tộc, quyện lấy thân phận rã rượi của con người: Dù lạc loài trên hoang đảo hay miền giá băng không nắng, dù chẳng biết mình còn trong cõi thực hay đã bước sang hư, hoàng khuyên vẫn hát:
Mây trời này, mây trời không tím ngát
Con hoàng khuyên không ngừng hát chiêm bao
Mây vẫn trôi mau, trời vẫn thâm sâu
Ai có nghe đâu giọng hót chim đau.
Hát cho đến khi đàn mốc trên tay, đàn đứt tung dây, nhưng tiết điệu không dừng lại ở tiếng kêu tuyệt mệnh của bầy chim biệt xứ. Tiếng nhạc Phạm Duy là tiếng hát Ðỗ Quyên, tái sinh thành tiếng chim Thanh, tiếng hát của lòng người, tiếng hát của riêng ai, vượt thời gian, ghé sang kiếp khác.
Phạm Duy gọi hồn quê hương trồi dậy trong tiếng nhạc, gợi trong tâm tư quê hương những cánh chim xưa, những cánh chim bay từ Mê Linh, những cánh chim mở hội Diên Hồng, đưa ta vào huyền sử, khơi động tiềm thức ta bằng nhịp điệu trầm hùng, tràn đầy âm hưởng của hồn thiêng dân tộc.
Người nghệ sĩ tóc đã bạc trắng, lấy nốt nhạc nhen nhúm những âm giai đã tắt trong lòng người, lấy sợi dây đàn chắp nối những mảnh hồn có chung với nhau một niềm đau: niềm đau dân tộc.
Trong buổi hoàng hôn của cuộc đời, người nghệ sĩ hòa những âm thanh tan tác, mất mát, ly tán trong chúng ta sau mười lăm năm thanh bình giả tưởng, thành khúc hoan ca, kêu gọi mùa Xuân, bình minh của dân tộc:
Lạnh mùa Ðông đã tới lúc phai và tàn
Trong trời Tự Do đã có lũ chim bạt ngàn.
Nếu thi nhân khơi gợi trong ta những trạng thái tâm hồn, thi nhân mời ta bước vào rung cảm, thi nhân tạo hình bằng từ ngữ, thì thi nhạc sĩ Phạm Duy còn tạo hình bằng chất liệu của âm thanh: vừa vẽ nên những trang bích họa huyền sử oai hùng, Phạm Duy đã lại chuyển dần âm độ, đưa người nghe về một vùng âm thanh hiền hòa, đầm ấm, mầu sắc êm dịu, tươi mát của những bức tranh quê nơi vườn thơm nắng rọi, kết bầy, chim ủ ấp quê hương để ta và chim khâu vá đời sau, vì cõi này hay cõi khác chỉ là một sự tiếp nối, vì tiếng chim hay tiếng tình yêu chưa bao giờ đứt đoạn:
Bầu trời này hay thế giới mông mênh
Thì cũng chỉ ca một bản Xuân tình
Ở cõi trần gian hay cõi vô hình.
Với túi nhạc, tay đàn, Phạm Duy tạo dựng huyền thoại: TỰ DO và HÒA BÌNH trên quê hương, ở cõi này. Ví thử chúng ta tìm cách đổi trao vận mệnh: để Tự Do, Hòa Bình dừng lại cõi này, để huyền thoại rong chơi, bước sang cõi khác, vì hai thế giới có bao xa?
Thụy Khuê
Trở Về Tổ Khúc
Trở Về Phạm Duy Tổng Quát