Bỏ Xứ Hay Hồi Xứ
Tổ Khúc Chim là Tiếng Gọi Ðàn
Tranh Thái Tuấn
Ðời rất động. Nhạc bừng sống. Lên sân khấu, Phạm Duy vẫn là một Phạm Duy sống động. Dù năm nay anh đã bảy mươi tuổi. Nhạc là không gian của hồn, nên người nhạc sĩ không già theo thời gian chi phối. Nở mãi những chu kỳ xuân bất tận.
Tôi chưa được nhìn thấy anh hát hay ngâm thơ thời Việt Bắc. Nhưng đã nghe và nhìn anh hát ở quán Anh Vũ tại Huế năm 45-46. Sau này nghe và nhìn anh hát Ngục Ca. Dấy động người nghe không riêng lời và nhạc, Phạm Duy huy động cả thân người và cử điệu, dồn thúc thính phòng lên cơn sôi nổi. Những năm xưa, cử điệu ấy bung ra từ hai cánh tay và nhịp gối. Khi giới thiệu Tổ Khúc Bầy Chim Bỏ Xứ anh nói, ''lẽ ra phải có một giàn nhạc giao hưởng trăm người, và một đoàn vũ diễn tả muôn chim. Nhưng không có phương tiện ấy, thì hôm nay tôi múa''. Chẳng nói đùa đâu. Phạm Duy đã múa thật.
Trên sân khấu đèn mờ. Tổ Khúc phát ra từ dĩa hồng tuyến cực âm (Compact Disc). Một nhạc sĩ bảy mươi tuổi say sưa nhún nhẩy múa theo cánh loài chim. Những cái vung tay hùng mạnh, những nắm tay thốc gió... nhường lại cho cánh lượn la đà. Thỉnh thoảng, một cử điệu mới chưa từng có từ trước, anh đưa tay vuốt mặt rồi đỡ cằm theo dáng trầm tư. Già chăng? Vuốt bỏ một đoạn đời nào chăng? Hay chỉ là cái vén mở chân tâm (Unverborgenheit, dévoilement)? Cái vuốt mặt sự chết cho sự sống hồi sinh.
Không gian nhạc càng mở, thời gian càng chồn gót. Người Nhạc sĩ
chẳng hề già. Cáo Bá Quát từng sáng tác hai câu thơ thâm thúy.
Mới nhất trong dòng thơ mới nhất của nhân loại. Triết học nhất
trong dòng triết học hiện sinh Việt Nam:
Bờ cát dài, bờ cát dài
Ði một bước, lại lùi hai bước.
Bước là chuyển động của thời gian đo đạc hữu hạn. Bãi cát là không gian, là vũ trụ nở mãi không cùng. Vô cùng đẩy lùi hữu hạn của thời gian về nơi u tịch không bến hạn. Sự chết của thời gian bị đẩy lùi từng bước trước hư vô thênh thang như sinh thức.
Nhạc cũng là sinh thức. Như chim là ngôn ngữ của bầu trời. Bầy chim là dòng lịch sử dân Việt. Từ bầy chim huyền sử Hồng, Lạc, tới vô số chim rừng trên nửa mình đất nước. Không chim, rừng sẽ ngủ mãi. Không chim, nửa mình kia của đất nước là biển sẽ không còn thấy mặt trời lên mỗi ngày. Xa xứ, còn lại chi nơi tâm hồn, có lẽ chỉ là một tiếng chim kêu thuở thanh tao thơ ấu. Bởi đó, người cảm nhận nhân tâm thời đại là Phạm Duy, đã dùng nhạc để gọi về những bầy chim tung tán, những giống chim muôn màu, và những giọng chim ríu hót.
Bỏ xứ hay Hồi xứ, Tổ Khúc Chim là tiếng gọi đàn. Tiếng trên bao ồn đọng. Thanh như bao nhiễu âm. Giữa cảnh ấy, Phạm Duy vẫn trầm mình vào lời ru dân tộc, kéo ra dòng nhạc mới. Như người kéo cây ra lửa. Ðầu cuộc đời sáng tác thời 45, Phạm Duy đã trầm mình vào dân ca cống hiến 50 bài nhạc kháng chiến nổi danh. Rồi từ dân ca, anh bước vào Trường ca. Ðể bây giờ sáng tác Tổ Khúc, đặt mô hình cho loại Thánh vịnh (cantate), nửa giao hưởng nửa nhạc kịch (opérette).
Tổ Khúc Bầy Chim Bỏ Xứ là ẩn ngữ nói về cuộc ra đi của hai triệu Người Vượt Biển. Sự ra đi của những con chim hiền, chim quý, chim đẹp. Bay đi bốn phương trời kêu cứu cho loài chim thiêng đất nước đang bị loài diều hâu, quạ, kên kên cắn xé. Tiếng kêu cứu lắm lúc thảm thương tắt giọng vì cảnh đời hải ngoại. Biết bao chim đã chết trên đại dương, hay dọc biên giới. Có con buồn thương cấu cổ chết, như con chim Hoàng Quyên. Có con thổ huyết chết, như con Ðỗ Quyên. Nhưng tất cả chim chết kia sẽ tái sinh từ xác tro như Phượng Hoàng. Mùa xuân trở lại theo tin nhạn.
Và tin xuân đã tới, mà biến cố Ðông Âu là loài chim én hót bay
báo hiệu. Bầy Chim Bỏ Xứ kia, bắt đầu chuẩn bị hồi xứ. Rắp ranh
từ nhạc, rút từ tơ sợi âm thanh nơi tâm hồn Phạm Duy bảy mươi tuổi. Rắp
ranh từ động thủ của một cộng đồng hai triệu. Sự rắp ranh đã
khiến đối phương quỵ lụy. Trong buổi trình diễn, Phạm Duy có nhắc tới
một bài ca dao bên nhà về sự quỵ lụy của cộng sản đối với người
Việt hải ngoại:
Khi xưa mang tiếng Việt gian
Bây giờ thoát nạn đổi sang Việt kiều
Việt gian Việt cộng Việt kiều
Ba loại Việt ấy đảng yêu Việt nào?
Việt gian thì tuổi đã cao
Việt cộng ốm yếu xanh xao gầy còm
Việt kiều là gái còn son
Ðảng yêu đảng quý như con trong nhà
Việt kiều về nước thăm nhà
Một là giúp đảng hai là đảng tiêu.
Do đó, Tổ Khúc Bầy Chim Bỏ Xứ đã thành bầy chim hồi xứ. Toàn bộ tổ khúc,
chim ẩn ngữ cho người, nói lên cảnh người từ ngày tang tóc 75, từ
tuổi thơ con trẻ đã mất bóng chích chòe. Nhưng cũng có lúc người
được đem ra ẩn ngữ cho chim. Ðó là con chim Thanh không có tên
trong sổ hộ của Rừng. Con chim không chịu hót trước cường quyền.
Giấu tiếng, giấu hình, như một bức trường thành vô thanh ngăn
tiếng dữ: Thái Thanh của mười năm cộng sản.
Nhạc là âm thanh chim ríu rít. Những tiếng hót nẩy ra điệu múa.
Có lúc tiếng tù và ngân vang. Có lúc lắng trầm hoảng sợ. Có những
đoạn buồn thảm rì rà trên bốn nốt, thể hiện tâm trạng người văn
nghệ sĩ, trí thức bị đày ải, qua cái cấu cổ của con chim Hoàng
Khuyên. Nhưng rồi nhạc bỗng xôn xao én lượn. Ðể chấm dứt với bài
Quốc Hồn Ca kéo dài âm thanh chim từ bảy nghìn năm trước về giữa
lòng thời đại hôm nay. Cấu trúc lời rút từ ca dao, đồng dao và cả
sấm ký:
Vũ đi rồi Vũ lại về
Giặc đến Bồ Ðề thì giặc lại tan.
Bồ đề không là tên đất, tên cây (Bồ đề bổn vô thụ). Bồ đề là chân
lý, là Ðạo theo nghĩa chữ Phạn của bodhi. Giặc mạnh đến đâu động
vào chính nghĩa, động tối Con Ðường lớn của dân tộc là tan vỡ và
thất bại ngay. Vũ đi rồi Vũ lại về. Mỗi chuyến đi đều hàm ý trở
về.
Hãy nhìn xem những con chim Hồng, chim Lạc trên trống đồng Ngọc
Lũ, Ðông Sơn. Chim bay đi nhưng không mất. Bay đầy trời trong
vòng tròn chung thủy. Bay nghìn đời nơi vô thủy vô chung. Hai lối
bay nói lên hai ý nghĩa: Người Việt không mất gốc, và Người Việt
nhất biến nhi vạn hóa trên bốn mươi tám quốc gia thế giới.
Cho nên bỏ xứ, cũng là hồi xứ. Tổ khúc là tiếng nhạc giáo đầu cho
một cuộc hồi dân vĩ đại. Giữa im lặng của thanh âm, và địa lý xa
cách, đó là tiếng gọi đàn linh diệu. Cần chi ''đưa tác phẩm này
lên thành một cao điểm của văn học nghệ thuật hải ngoại'', như Phạm Duy
kêu gọi lúc anh trình bày Tổ khúc? Ðã là tác phẩm, không cần cao
điểm. Mọi tác phẩm là một Tâm điểm.
Thi Vũ
Trở Về Tổ Khúc
Trở Về Phạm Duy Tổng Quát