Lời Dẫn Nhập Bầy Chim Bỏ Xứ
Thiên hạ đương nhiên gồm có loài người và vạn vật, kể cả chim muông là giống vật rất gần gũi loài người và lắm khi cũng tiêu biểu cho loài người, đặc biệt là người Việt ly hương mà chúng ta thường gọi là Ðàn Chim Việt, và nhạc sư Phạm Duy gọi là Bầy Chim Bỏ Xứ.
Vì lẽ chủ đề của Ðại Hội XVII Lưỡng Niên Thi Ca Quốc Tế năm nay (1990) là Thi Ca và Linh Thiêng (Lá Poésie et le Sacré), chúng tôi đã có dịp trình bày tại hội trường Liège mẩu chuyện về con chim linh thiêng của Á Ðông nói chung và Việt Nam nói riêng là chim Quyên, cũng gọi là Ðỗ Anh, suốt đêm trường kêu hồn Thục Ðế, tức là Thục An Dương Vương xây thành Cổ Loa, dựng lên nước Âu Lạc ngày xưa.
Trong ý niệm lịch sử và tính cách thiêng liêng đó, nhạc sư Phạm Duy đã
cấu tạo Tổ Khúc ''Bầy Chim Bỏ Xứ'' khởi đầu với bài ''Bầy Chim Buồn Bã'' và bài
''Chim Quyên Từ Ðộ Bỏ Thôn Ðoài''
Chim Quyên từ độ ở Thôn Ðoài
Trong mùa xuân nức nở tình dài
Thì nước non tới một thời biến đổi
Bình minh mà mờ ảo ánh sao rơi
Tỏa cánh diều đưa nắng vào đêm tối
Cánh nặng chim Bằng đè xuống tim tôi!
Chim Quyên phải từ bỏ quê mình
Bay về miền tuyết phủ buồn tênh
Thổ máu tươi, một đêm chim chết...
Chết khi đêm về
Xác chưa tan, thì...
...Tái sinh thành lần nữa Ðỗ Quyên
Ðỗ Quyên! Ðỗ Quyên!
Kêu gào: Ôi Tổ Quốc linh thiêng!
Và như thế, hai chữ Linh Thiêng vẫn ngự trị lòng người, ngoài đời
và trên Thi Ca Quốc Tế. Lời ca của Phạm Duy và tiếng than của chim
Quyên xa vời Tổ Quốc khiến chúng ta nhớ tới câu chuyện thời xưa,
có ghi trong Luận Ngữ, chương Thái Bá, như sau:
''Tăng Tử bị bệnh nặng, sắp chết. Ông Mạnh Kính Tử đến viếng. Tăng
Tử than rằng: Con chim sắp chết, kêu lên tiếng bi ai. Con người
sắp chết nói ra lời hiền lành!''. Nói theo Hán Việt ''Ðiểu chi
tương tử, kỳ minh giã ai, nhơn chi tương tử, kỳ ngôn giã thiện''.
Dưới trời Tây, đàn chim Việt ríu rít tìm nhau, vì thỉnh thoảng
cảm thấy thiếu vắng vài con thân thương mà nhà thơ Pháp Francois
Coppée (1842-1908) đã gợi niềm thương nhớ như sau:
Le soir, au coin du feu, j'ai pensé bien des fois
À la mort d'un oiseau, quelque part, dans les bois.
Pendant les tristes hours de l'hiver monotone,
Les pauvres nids déserts, les nids qu'on abandonne,
Se balancent au vent sur le ciel gris de fer,
Oh! comme les oiseaux doivent mourir l'hiver!
Pourtant, lorsque viendra le temps des violettes,
Nous ne trouverons pas leurs délicats squelettes
Dans le gazon d'avril où nous irons courir.
Est-ce que les oiseaux se cachent pour mourir?
La mort des oiseaux
(Promenades et Intérieurs)
Suốt dòng lịch sử oai hùng của dân tộc, đàn chim Việt cũng biết
kêu gọi những ẩn sĩ tài hoa, những chàng trai tuấn kiệt lên đường
xông pha, làm nên nghiệp lớn, nối gót tiền nhân như Phạm Ngũ Lão:
Chim bay về núi tối rồi
Sao không lo liệu còn ngồi chi đây?
Ấy là những giống chim soi bóng trong Hồ Tây, trước khi bay về
Nam Hải cho tới Cửu Long phì nhiêu đồng ruộng, những giống chim
kỳ lạ và thân thương, mà Phạm Duy đã mô tả trong Tổ Khúc ''Bầy
Chim Bỏ Xứ'', trông chờ ngày hoàng đạo, để cùng bay về rợp bóng
Trường Sơn.
Những cánh chim dẫn đường đưa lối
Những cánh chim sinh tử không rời
Vỗ cánh theo cha về miền xuôi
Vỗ cánh theo mẹ lên núi
Những cánh chim bay từ Mê Linh
Bát ngát trời Phù Ðổng oai linh
Những cánh chim khơi động Hoa Lư
Những cánh chim Lê, Lý, Trần xưa!
Bất chấp thời gian và không gian, tất cả những cánh chim họp đàn
từ hải ngoại bay về khắp đồng nội và cao nguyên:
Nơi vườn thơm nắng rọi
Kết bầy chim ủ ấp Quê Hương
Và trong cảnh hoan lạc dị thường, toàn dân ca hát để đón chờ:
Chim Quyên về đậu ở thôn Ðoài
Bầy chim hồi xứ về quê cũ yêu thương
Dựng xong mùa mới rồi chim sẽ bay tung
Bay khắp dương gian trong nỗi vui chung
Ra tít không gian thăm cõi mông lung
Ðàn chim Việt sẽ bay một vòng lớn chung quanh vũ trụ để thông báo
tin mừng: Quang Phục Quê Hương; Hồi Sinh Dân Tộc.
Thái Văn Kiểm
Trở Về Tổ Khúc
Trở Về Phạm Duy Tổng Quát