Ngàn ''Lẻ'' Lời Ca
Hát Cho Nhân Sinh
Trong thời gian gần đây, người yêu sinh hoạt văn hóa, đặc biệt là người yêu nhạc, bỗng nhận ra trong âm thanh kỳ diệu của NGÀN LẺ LỜI CA, một tác phẩm đầu Xuân 1988 của Phạm Duy, những chỉ dấu có tính chất căn bản đưa dẫn loài người từ những ao tù hoặc từ những kinh lạch hẹp hòi đến dòng sông hạnh phúc. Dòng sông này từ núi ra biển, từ biển lên mây, từ mây xuống núi... cứ như thế dòng sông hạnh phúc trở thành dòng sông bất tận. Bất tận với tất cả vi diệu của cuộc sinh sinh hóa hóa. Dòng sông hạnh phúc rong ruổi vào cõi bất tận đã được ''khám phá'' bởi Phạm Duy. Sự khám phá này đã đến với Phạm Duy sau một nửa thế kỷ nhạc sĩ họ Phạm dùng lời ca kết hoa cho đời. Thực vậy, trong phần mở đầu của tác phẩm NGÀN LẺ LỜI CA, Phạm Duy đã tâm tình một cách lý thú:
''Trong hai năm 86-87, sau khi đã quyết định ngưng sáng tác để ngồi nhớ lại 50 năm soạn nhạc, ghi chép tất cả những lời hát mà mình còn nhớ được để in thành một tuyển tập nhan đề NGÀN LỜI CA, tôi có một thời gian hai tháng để hoàn toàn nghỉ ngơi và rong chơi như ý muốn. Trong năm 87, cũng đã có những lúc, có một vài ba cái gì đó làm cho tôi nghĩ tới chuyện soạn thêm một loạt bài ca nữa, những bài ca mà tôi muốn được gọi tên là: NĂM 2000 CA...''
''Một hai ba cái gì đó'' mà Phạm Duy đã nói tới như kể trên, chính là một trực giác về đời hạnh phúc và đời dài bất tận mà sau đó, vào đầu mùa Xuân 1988, Phạm Duy đã diễn tả một cách tràn đầy và sinh động trong NGÀN LẺ LỜI CA...
Mọi cuộc truy tầm hạnh phúc đều khởi hành từ đau khổ. Từ đau khổ, người ta nhận biết
hạnh phúc. Ðau khổ là nguồn gốc của vong thân. Vong thân là hoàn cảnh sống của con
người đã đánh mất vai trò chủ động của người đối với đời sống. Con người quên rằng
sự tôn trọng nhân tính là yếu tố trọng yếu của hạnh phúc. Con người không còn hành
động bởi người và vì người. Mặt khác, con người không thể vận động và phát triển bên
ngoài xã hội dân tộc. Xã hội dân tộc Việt thường được Phạm Duy biểu tượng bằng hình
ảnh Mẹ Việt Nam. Ngày nay, tại quốc nội, cảnh sống lầm than khốn khổ đã làm cho Mẹ
Việt Nam vong thân. Thay vì lo nghĩ về những thịnh suy của dân tộc. Mẹ chỉ còn có thể
lo nghĩ về cơm áo và về an ninh
cho chính bản thân Mẹ:
''...Mẹ bây giờ là trẻ thơ, em gái
Thiếu ăn, thiếu mặc và thiếu học hành.
Ðời thiếu an ninh, tình yêu cũng thiếu,
Mờ mắt nhìn nhau, chẳng thấy mai sau.''
Mẹ Năm 2000 - NGÀN LẺ LỜI CA
Mẹ Việt Nam tại quốc nội vong thân trong cuộc chạy cơm, chạy áo. Mẹ Việt Nam tại
quốc ngoại không phải túng cơm thiếu áo nhưng Mẹ lại bị cuốn hút bởi xe hơi đẹp,
nhà sang bởi lối sống hào nhoáng nhưng rỗng tuếch của xã hội kim tiền. Từ đó, Mẹ cũng
vong thân:
''...Mẹ bây giờ lạc loài trên thế giới,
Việt Nam là gì, giảng nghĩa cho coi.
Mẹ quên tiếng nói, tên họ đổi thay,
Cuối thế kỷ này Mẹ sẽ 20.
Mẹ đang trên bờ vực sâu tăm tối
Bước đi có thể về phía suy đồi
Nhìn kỹ đi coi: Một trăm năm tới,
Mẹ nước Việt Nam: Vượt mãi? Hay lui?''
Mẹ Năm 2000 - NGÀN LẺ LỜI CA
Không riêng gì Mẹ Việt Nam mà toàn thể loài người hiện đang ở vào cuối thế kỷ của
muôn vàn hình thái vong thân: vong thân bởi Phát Xít, bởi Mác Xít, bởi tư bản phi nhân,
bởi độc tài chuyên chế, bởi ngu dốt và tội ác... Vong thân dồn dập, ồn ào và làm ô nhiễm
dòng sống đến độ những người sống với lương tri đều phải thấy căm phẫn. Với lòng căm
phẫn đó, Phạm Duy quyết tâm mai táng tất cả hiện tượng vong thân:
''...Vùi sâu trong mộ chung
Hoặc vùi nông trong mộ hoang:
Anh hùng rơm hay chủ nghĩa phi thường.
Vùi chôn bao lầm than
Một trăm năm, bao trẻ em,
Mang bộ xương, theo Thần Ðói lên đường.
Những ác chúa từng miền
Những xác ướp bạo quyền
Chôn ngay đi, vứt chúng vào hố lãng quên.
Vứt Phát Xít vào mồ,
Ném Mác Xít vào mộ,
Hãy lấp kỹ cả tội hèn trong chúng ta''.
Mộ Phần Thế Kỷ - NGÀN LẺ LỜI CA
Một phần của mọi hình thái vong thân sẽ là nơi cung cấp phân bón tốt cho đà tiến
bộ của thế kỷ sau:
''...Người đi trong mùa Ðông
Ðội khăn tang, mang tình thương
Theo người phu đi vùi hết mộ phần.
Rồi tan trong mộ sâu
Một thây ma mang buồn đau,
Thế kỷ sau, sẽ dùng bón hoa màu''.
Mộ Phần Thế Kỷ - NGÀN LẺ LỜI CA
Thế nhưng đời sống của thế kỷ sau liệu chừng có hạnh phúc hơn đời sống của những
thế kỷ đã qua hay không? Làm thế nào vượt thoát khỏi vong thân? Làm thế nào giải trừ
được đau khổ? Phạm Duy đã giải đáp thắc mắc này bằng ca khúc NGỰA HỒNG, một ca
khúc rất thanh thoát, rất ý nhị.
Ngựa Hồng là hình ảnh tượng trưng cho đời sống của một người. Vinh nhục trong đời
người chẳng khác gì vinh nhục trong kiếp ngựa:
''...Ngựa Hồng xưa kia cùng bậc chinh nhân
Bách chiến nơi sa trường đời.
Ngựa Hồng hôm nay cột vào yên cương
Cong lưng kéo chiếc xe thôi!
Ðường đời quanh co chật chội,
Bụi bờ quanh năm lầy lội,
Cỏ hèn đã úa từng cội,
Ngựa Hồng đi quanh thành cổ tan hoang,
Ði quanh miếu cũ rêu phong...''
Ngựa Hồng - NGÀN LẺ LỜI CA
Ðiều bi thảm nhất là đời người và kiếp ngựa đã đồng qui lại một sự thể: ngựa làm
nô lệ cho chủ ngựa, người là nô lệ cho tà thuyết, cho bạo quyền, cho thế giới của sự
giầu có nhưng ngu dốt một cách ngạo nghễ. Ngựa bị che mắt bởi hai miếng da, người
bị che mắt bởi tuyên truyền xuyên tạc, quảng cáo bóp méo, giáo dục
nhồi sọ:
''...Ngựa Hồng xưa kia oai phong tuấn mã,
Ði trong vinh quang sa trường dấn thân.
Bờm ngựa tung bay trong cơn gió sớm
Ðuôi cong vung lên trong chiều khói lam.
Ngựa dù hôm nay đeo yên gấm vóc
Hay đưa xe loan cũng là kiếp nô,
Kiệu vàng trên lưng, nhưng đôi mắt đã che ngang
Bơ vơ trên đường nhấp nhô!''
Ngựa Hồng - NGÀN LẺ LỜI CA
Tuy nhiên, trong cuộc sống vong thân triền miên của loài người, con người vẫn
thường xuyên cảm thấy một điều không ổn. ''Ðiều gì đó'' có thể là sự ray rứt của lương
tâm, có thể là uẩn ức tự giác, cũng có thể là mầm mống nổi loạn của con người, nhằm
phản kháng xã hội tha hóa càng ngày càng trầm trọng. Tất cả những phản ứng tâm lý
vừa kể chỉ là sự biểu tỏ nhất quán ý chí của con người trong cố gắng tìm về đời sống
ổn định, tìm về xu thế sống, tìm về hạnh phúc.
Hạnh phúc không thể nằm bên ngoài xu thế sống. Xu thế sống là dòng sống trong đó,
NGƯỜI trở về với NGƯỜI. Người chấm dứt tình trạng vong thân. Người nhận biết đời
sống chỉ an lành và hạnh phúc khi nào NGƯỜI bao giờ cũng hành động BỞI NGƯỜI và
VÌ NGƯỜI. Người thường xuyên tôn trọng nhân tính. Người thường hằng cầm nắm sự thực
rằng tương lai của Người, hạnh phúc hay đau khổ, hòa bình hay ly loạn, ấm no hay nghèo
đói... tất cả đều nằm trong bộ óc và bàn tay của Người. Sống thuận xu thế, Người sẽ có
khả năng khống chế được nét hư tật xấu, vượt thoát khỏi mọi tị hiềm nghi kỵ. Trong hoàn
cảnh này, tâm hồn của Người trở nên mênh mông và phẳng lặng như mặt biển vào ngày
nắng ấm, gió êm. Từ phản xu thế, Người tìm về thuận xu thế, từ vong thân, Người tìm về
tự thân, từ kinh lạch, Người tìm ra biển cả chẳng khác gì từ kiếp nô, Ngựa Hồng tìm về
''cõi không'' của Ngựa Thần:
''...Ngựa Hồng quay lưng đưa chân đá vỡ
Yên cương thong dong lên đường thoát thân.
Cỏ nội xanh tươi thơm tho đón gió,
Sương rơi trên muôn hoa ngàn ngát hương,
Ngựa Hồng không ai che đôi mắt nữa
Trông ra hai bên con đường rất xa.
Ngựa Hồng vươn lên phi qua lỗ bé trôn kim
Thong dong đi vào cõi không!''
Ngựa Hồng - NGÀN LẺ LỜI CA
''Cõi không'' không có nghĩa là cõi không có gì. Cõi không chính là ''cõi có'', một hiện
tượng rất lớn, rất kỳ diệu: hiện tượng ''không chấp''. Không chấp không có nghĩa là không
quan tâm đến đời sống. Không chấp chính là thái độ suy tư về đời người trong hướng khám
phá ra tính bất diệt của dòng sống. Sau khi Người chấm dứt tình trạng vong thân, Người
trở về với Người, mỗi Người trong hoàn cảnh sống riêng của mình hãy sống tích cực và
hướng thượng, hãy để cho đời sống riêng hòa nhập vào dòng sống chung. Ðời sống của
mỗi thể xác có giới hạn nhưng dòng sống chung của loài Người kéo dài bất tận. Thế nên
sau khi thể xác của một người trở về với cát bụi thì phần tham dự của người này, sự
nghiệp của người này vẫn tiếp tục sinh động trong dòng sống chung dòng sống bất tận.
Ðiều được gọi là sống hay chết của thể xác chẳng qua chỉ là lẽ biến hóa tự nhiên và cần thiết của dòng sống chung. Ðó là ý nghĩa bất tận của đời Người. Vì vậy, muốn cho ý nghĩa bất tận này nổi bật, mỗi Người phải hăng hái tham dự vào dòng sống chung bằng tất cả thành tâm và hiểu biết của mình.
Riêng đối với Phạm Duy, ở cương vị một nhạc sĩ, Phạm Duy thừa biết rằng đời sống
thể xác của Người không thể dài như đời sống của trăng ''già'', của núi ''non''. Thế nên,
để cho đời sống của ông bất tận, ông đã tích cực tham dự vào dòng sống chung bằng
lời ca, tiếng hát:
''...Trăng ơi, sống cả -- à a -- sống cả muôn đời,
Còn ta sống chết -- ý a, ới a -- không ngoài
Chẳng ngoài trăm năm,
Không ngoài trăm năm, nên phải lênh đênh
Hát ca một mình thay tiếng Ðá, Trăng!
. . .
Ðá, Trăng không tuổi -- y ý - Ðá, Trăng ít lời.
Dù ta sống chết - ới a -- cũng gởi tiếng ca cho đời
Ðá nằm nghe ta, hát vọng Trăng cao
Hát trong kiếp này hay hát trong kiếp sau''.
Trăng già - NGÀN LẺ LỜI CA
Dòng sống riêng tham dự vào dòng sống chung đó là chiều dài của đời Người... Ngựa
Hồng vượt thoát khỏi cái ''bé tị'' của lỗ trôn kim để tìm về với Ngựa Thần, đó là hình tượng hạnh phúc của đời Người. Ðời người vốn tràn đầy hạnh phúc và kéo dài bất tận. Nhưng do vô minh và do vong thân, Người đã làm cho đời người trở nên ngắn ngủi và quá khổ đau. Sự thể này giải thích tại sao mười ca khúc của NGÀN LẺ LỜI CA phủ một lớp mây buồn. Phạm Duy buồn không phải vì đời người xám, mà vì người đời đã làm xám đời hồng. Nỗi buồn của Phạm Duy nhẹ nhàng nhưng thâm trầm và sâu sắc. Một người đã sống thật đầy vơi, một người đã trở thành Người Tình Già trên đỉnh đầu non chỉ có thể buồn man mác như NGÀN LẺ LỜI CA đã buồn.
Tuy nhiên, điều kiện đặc biệt không phải là buồn man mác nhưng thâm trầm, điều đặc
biệt chính là sự việc Phạm Duy đã biến nỗi buồn của ông thành những ca khúc nói rõ ý
nghĩa hạnh phúc và ý nghĩa bất tận của đời người, để khẩn thiết kêu gọi người đời hãy
ngưng tay bôi xám đời hồng. Thái độ này của Phạm Duy đã đẩy NGÀN LẺ LỜI CA tới
bước nhập thế.
Nói tới hạnh phúc và khổ đau, nói tới bản chất của đời sống người ta thường bị lôi cuốn bởi ý nghĩ đời là bể khổ. Ðứng trước bể khổ, một số người đã chạy trốn đời sống bằng cách mải mê trong cuộc cầm, kỳ, thi, tửu hoặc bằng cách làm cho tim óc của họ không còn cảm nhận được mọi tình huống đau khổ của dòng đời. Trái với thái độ chạy trốn vừa nêu, một số người khác thường xuyên để tâm ghi nhận tất cả góc cạnh của đời sống, sẵn sàng đi tới bất kỳ nơi nào mà người xưa còn lưu lại dấu chân trên con đường mò tìm liều thuốc giải trừ đau khổ. Ðề tài xây dựng hạnh phúc cho đời càng ngày càng được nhiều giới quan tâm và thảo luận. Riêng trong giới sinh hoạt nghệ thuật, người ta thấy có hai phái rõ rệt: phái nghệ thuật vị nghệ thuật và phái nghệ thuật vị nhân sinh. Do nội dung giới hạn của bài viết, tôi xin được phép không trình bày ý kiến riêng về tư tưởng nghệ thuật vị nghệ thuật.
Ðối với chủ trương nghệ thuật vị nhân sinh tôi thành thật tin tưởng rằng: Người nào phục vụ nhân sinh, người đó sẽ trường tồn trong dòng sống của nhân sinh. Có lẽ vì nhận ra cái tính trường tồn này cho nên sau tác phẩm NGÀN LỜI CA, Phạm Duy lại cho ra tác phẩm NGÀN LẺ LỜI CA.
NGÀN LẺ LỜI CA có nhiều tên gọi: nào là Lão Ca, nào là Rong Ca, nào là Năm 2000 Ca... Riêng trong ý nghĩ của tôi, tôi thích nhất tên gọi Ngàn Lẻ Lời Ca. Ngàn lẻ lời ca là số không đếm được, số vô cực, số vô tận. NGÀN LẺ LỜI CA bao gồm toàn những ca khúc phục vụ nhân sinh. Vì vậy, NGÀN LẺ LỜI CA hữu lý trong hi vọng trường tồn với dòng nhân sinh như chính tên gọi của nó.
Viết những cảm nghĩ đối với nội dung tập NGÀN LẺ LỜI CA, viết về những ý
nghĩa trong cái tên gọi NGÀN LẺ LỜI CA này, tôi có chủ ý kính gửi tới tác giả Phạm
Duy lời chúc mừng tốt đẹp nhất của tôi nhân dịp ông cho ra mắt nhạc phẩm giá trị
này của ông.
Ðỗ Thái Nhiên
Trở Về Phạm Duy Tổng Quát